Osmanlı Emperyalist miydi? Tarihsel Bir Tartışma
Tarih, bazen tek kelimelik hükümlere sığmayacak kadar derindir. “Osmanlı emperyalist miydi?” sorusu da bunlardan biridir. Bu soruya aceleyle “evet” veya “hayır” demek, yüzyılları birkaç cümleye hapsetmek olur. Çünkü önce “emperyalizm”in ne olduğunu, sonra Osmanlı’nın hangi tarihsel zeminde doğduğunu anlamak gerekir.
Osmanlı, küçük bir uç beyliğinden doğup üç kıtaya yayılan büyük bir devlet hâline geldi. Osmanlı İmparatorluğu Balkanlardan Arap coğrafyasına, Kuzey Afrika’dan Anadolu’ya kadar geniş bir coğrafyada hüküm sürdü. Bu genişleme gerçeğine bakıp bazıları şu soruyu sorar: “Toprak fetheden bir devlet emperyalist değil midir?”
İlk bakışta bu soru mantıklı görünür. Çünkü fetih, genişleme ve siyasi hâkimiyet kurma düşüncesi, emperyalizm kavramıyla benzer çağrışımlar yapabilir. Fakat tarihî kavramlar kendi çağlarının şartları içinde değerlendirilmelidir.
Emperyalizm kavramı özellikle 19. ve 20. yüzyıllarda belirginleşmiştir. Sanayi Devrimi sonrasında güçlü devletler; hammadde, pazar ve ekonomik çıkar amacıyla başka toplumlar üzerinde baskı kurmaya başladı. Bu dönemde Birleşik Krallık, Fransa ve başka Avrupa güçleri dünyanın farklı bölgelerinde sömürgeler kurdu. Sömürge düzeninde amaç çoğu zaman işgal edilen toprakları ekonomik kaynak olarak kullanmaktı.
Osmanlı’nın modeli ise büyük ölçüde farklıydı. Osmanlı fethettiği yerleri yalnızca uzaktan yönetilen bir sömürge alanı olarak görmedi. Çoğu zaman bu bölgeleri kendi idarî sistemine kattı; yollar, köprüler, çarşılar, medreseler ve sosyal yapılar kurdu. Yerel toplulukların dinî yaşamlarını belirli ölçülerde sürdürmelerine izin verdi. Bu durum, daha sonra “millet sistemi” olarak adlandırılan yapıyla açıklanır.
Bu noktada Osmanlı’yı tamamen idealize etmek de doğru değildir. Sonuçta fetihler savaşla gerçekleşti; vergiler alındı, isyanlar bastırıldı ve merkezî otorite güçlendirildi. Güç sahibi her büyük devlet gibi Osmanlı da kendi nüfuzunu artırmak istemiştir. Devletlerin tarih boyunca tamamen güçten uzak hareket ettiğini söylemek zordur.
Ancak mesele şurada düğümlenir: Osmanlı bir imparatorluk muydu? Evet. Peki modern anlamda bir emperyalist sömürge imparatorluğu muydu? İşte tartışma burada başlar.
Bazı tarihçiler Osmanlı’nın genişleme politikalarını emperyal eğilim olarak yorumlar. Bazıları ise modern emperyalizm ile klasik imparatorluk anlayışı arasında ciddi farklar olduğunu söyler. Çünkü birinde ekonomik sömürgecilik merkeziyken, diğerinde siyasî ve idarî bütünleşme daha belirgindir.
Belki de en doğru yaklaşım şudur: Osmanlı’yı ne tamamen çağdaş emperyalizmin kalıbına zorla yerleştirmek, ne de tarih üstü bir ideal devlet gibi görmek gerekir. Tarih siyah ve beyazdan ibaret değildir; çoğu zaman gri alanlarda saklıdır.
Bir devleti anlamak için bugünün kavramlarını geçmişe taşımak kadar, geçmişin şartlarını da anlamak gerekir. Çünkü tarih hüküm vermekten önce anlamayı ister.